ÁN LỆ SỐ 84/2026/AL VỀ CHẤM DỨT VIỆC NUÔI CON NUÔI LÀ NGƯỜI CHƯA THÀNH NIÊN KHI NGƯỜI NHẬN CON NUÔI LÀ NGƯỜI ĐỘC THÂN CHẾT

Án lệ số 84/2026/AL được Hội đồng Thẩm phán Tòa án nhân dân tối cao thông qua ngày 21/5/2026 và được công bố theo Quyết định số 162/QĐ-CA ngày 29/5/2026 của Chánh án Tòa án nhân dân tối cao. Án lệ được xây dựng trên cơ sở Quyết định giám đốc thẩm số 06/2024/DS-GĐT ngày 22/4/2024 của Ủy ban Thẩm phán Tòa án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh về việc dân sự “Yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi”. Nội dung án lệ tập trung giải quyết vấn đề pháp lý liên quan đến việc chấm dứt quan hệ nuôi con nuôi trong trường hợp người nhận con nuôi là người độc thân đã chết, trong khi người con nuôi vẫn chưa thành niên và cha mẹ đẻ có nguyện vọng đón con về trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng, giáo dục.

Trong vụ việc được lựa chọn làm án lệ, ông Ngô Thành M và bà Cao Thị G đăng ký kết hôn ngày 12/8/2004 tại Ủy ban nhân dân xã L, huyện V, tỉnh Bạc Liêu. Trong thời kỳ hôn nhân, ông bà có ba người con chung, trong đó có cháu Ngô Phát T, sinh ngày 14/01/2011. Sau khi cháu T ra đời, ông M và bà G đã đồng ý cho bà Ngô Ngọc T1, là chị ruột của ông M, nhận cháu T làm con nuôi. Việc cho, nhận con nuôi được thực hiện theo đúng thủ tục và được Chủ tịch Ủy ban nhân dân xã L công nhận tại Quyết định số 18/QĐ-UBND ngày 28/01/2011. Kể từ thời điểm việc nuôi con nuôi được xác lập hợp pháp, quan hệ pháp lý giữa cha mẹ đẻ và con đẻ chịu sự điều chỉnh của các quy định pháp luật về nuôi con nuôi, trong đó có những thay đổi về quyền và nghĩa vụ giữa các bên theo quy định tại Luật Nuôi con nuôi năm 2010.

Đáng chú ý, khi biết mình mắc bệnh hiểm nghèo, ngày 06/7/2017, bà T1 đã có nguyện vọng trả cháu T về cho cha mẹ đẻ chăm sóc, nuôi dưỡng. Ông M và bà G đồng ý nhận lại con và đã yêu cầu Tòa án chấm dứt việc nuôi con nuôi. Tuy nhiên, tại Quyết định giải quyết việc dân sự sơ thẩm số 03/2017/QĐDS-ST ngày 01/8/2017, Tòa án nhân dân huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu không chấp nhận yêu cầu này. Sau đó, ngày 16/9/2020, bà T1 qua đời. Do bà T1 không có gia đình riêng, việc bà qua đời khiến vấn đề chăm sóc, nuôi dưỡng và đại diện cho cháu T trở nên phức tạp. Cụ Trần Thị G1, là mẹ của bà T1 và ông M, đã đồng ý giao cháu T cho cha mẹ đẻ trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng và giáo dục vì cụ tuổi cao, sức khỏe hạn chế, không còn đủ điều kiện để đảm nhận việc chăm sóc cháu lâu dài.

Sau khi bà T1 chết, ông M và bà G tiếp tục yêu cầu Tòa án chấm dứt việc nuôi con nuôi giữa bà T1 và cháu T, đồng thời khôi phục đầy đủ quyền, nghĩa vụ của cha mẹ đối với con đẻ. Tuy nhiên, tại Quyết định giải quyết việc dân sự sơ thẩm số 02/2021/QĐDS-ST ngày 21/9/2021, Tòa án nhân dân huyện Vĩnh Lợi, tỉnh Bạc Liêu không chấp nhận yêu cầu của ông M và bà G. Ngày 30/9/2021, ông M kháng cáo nhưng tại Quyết định giải quyết việc dân sự phúc thẩm số 01/2021/QĐDS-PT ngày 08/11/2021, Tòa án nhân dân tỉnh Bạc Liêu vẫn giữ nguyên quyết định sơ thẩm. Không đồng ý với kết quả giải quyết của Tòa án cấp phúc thẩm, ngày 19/7/2022, ông M có đơn đề nghị xem xét quyết định này theo thủ tục giám đốc thẩm.

Ngày 07/11/2023, Chánh án Tòa án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh ban hành Quyết định kháng nghị giám đốc thẩm số 06/2023/KN-HNGĐ, đề nghị sửa quyết định phúc thẩm theo hướng chấp nhận yêu cầu của ông M và bà G, chấm dứt việc nuôi con nuôi giữa bà T1 và cháu T, đồng thời khôi phục mối quan hệ cha mẹ đẻ và con đẻ giữa các bên. Tại phiên tòa giám đốc thẩm, đại diện Viện kiểm sát nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh cũng đề nghị chấp nhận kháng nghị của Chánh án Tòa án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh.

Vấn đề pháp lý trọng tâm trong vụ việc là liệu việc người nhận con nuôi chết có thể trở thành căn cứ để Tòa án chấm dứt việc nuôi con nuôi hay không, khi trường hợp này chưa được quy định trực tiếp trong các căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi tại Luật Nuôi con nuôi năm 2010. Theo Điều 25 Luật Nuôi con nuôi năm 2010, việc nuôi con nuôi có thể bị chấm dứt trong những trường hợp luật định. Tuy nhiên, việc người nhận con nuôi chết không thuộc các trường hợp được quy định rõ ràng tại điều luật này. Do đó, nếu chỉ căn cứ vào cách hiểu theo nghĩa hẹp của quy định pháp luật hiện hành, yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi của cha mẹ đẻ có thể không được chấp nhận, mặc dù hoàn cảnh thực tế đã thay đổi đáng kể sau khi người nhận con nuôi qua đời.

Tại các đoạn nhận định được lựa chọn làm nội dung án lệ, Tòa án giám đốc thẩm đã chỉ ra rằng việc không chấp nhận yêu cầu của ông M và bà G có thể ảnh hưởng trực tiếp, nghiêm trọng đến quyền và lợi ích hợp pháp của cháu Ngô Phát T. Tại thời điểm bà T1 chết, cháu T mới chín tuổi và vẫn là người chưa thành niên, cần được chăm sóc, nuôi dưỡng, bảo vệ và giáo dục. Trong khi đó, người thân đang thực hiện việc đại diện cho cháu là cụ Trần Thị G1 đã cao tuổi, không bảo đảm đầy đủ điều kiện về sức khỏe và khả năng chăm sóc cháu. Bản thân cụ G1 cũng có nguyện vọng giao cháu T cho cha mẹ đẻ trực tiếp nuôi dưỡng. Như vậy, nếu quan hệ nuôi con nuôi tiếp tục được duy trì trong hoàn cảnh người nhận con nuôi đã chết, quyền lợi thực tế của trẻ có nguy cơ không được bảo đảm đầy đủ.

Bên cạnh đó, pháp luật về trẻ em ghi nhận quyền của trẻ em được chăm sóc, nuôi dưỡng, bảo vệ và đoàn tụ với cha mẹ theo quy định pháp luật. Các quy định tại Điều 15, Điều 22, Điều 23, Điều 24 và Điều 27 Luật Trẻ em năm 2016 là cơ sở quan trọng để xem xét toàn diện lợi ích của cháu T trong vụ việc. Việc giải quyết yêu cầu chấm dứt nuôi con nuôi vì vậy không thể chỉ dừng lại ở việc đối chiếu máy móc các căn cứ được liệt kê tại Luật Nuôi con nuôi năm 2010, mà còn phải xem xét mục đích bảo vệ trẻ em, điều kiện chăm sóc thực tế và khả năng bảo đảm sự phát triển toàn diện của người con nuôi chưa thành niên.

Trên cơ sở đó, Tòa án đã vận dụng các quy định mang tính nguyên tắc của pháp luật về quyền nhân thân để giải quyết vụ việc. Quyền nhận nuôi con nuôi và quyền được nhận làm con nuôi là những quyền nhân thân trong lĩnh vực hôn nhân và gia đình, gắn liền với cá nhân và không thể chuyển giao cho người khác. Vì vậy, quyền nhân thân tồn tại gắn với cuộc sống của cá nhân và về nguyên tắc chấm dứt khi cá nhân đó chết. Trong trường hợp người nhận con nuôi là người độc thân qua đời, việc tiếp tục duy trì quan hệ nuôi con nuôi trong khi người con nuôi chưa thành niên cần được cha mẹ đẻ chăm sóc có thể dẫn đến những bất cập trong việc bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của trẻ. Từ cách tiếp cận này, Tòa án xác định yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi của ông M và bà G là có cơ sở để chấp nhận, phù hợp với khoản 3 Điều 26, khoản 2 và khoản 3 Điều 27 Luật Nuôi con nuôi năm 2010, đồng thời phù hợp với tinh thần của Án lệ số 61/2023/AL.

Theo quyết định giám đốc thẩm, Hội đồng xét xử chấp nhận kháng nghị của Chánh án Tòa án nhân dân cấp cao tại Thành phố Hồ Chí Minh, sửa quyết định giải quyết việc dân sự phúc thẩm của Tòa án nhân dân tỉnh Bạc Liêu, chấp nhận yêu cầu chấm dứt việc nuôi con nuôi giữa bà Ngô Ngọc T1 và cháu Ngô Phát T. Đồng thời, ông Ngô Thành M và bà Cao Thị G được khôi phục đầy đủ quyền và nghĩa vụ của cha mẹ đẻ đối với cháu T theo quy định của pháp luật.

Từ nội dung nêu trên, có thể thấy giá trị pháp lý quan trọng của Án lệ số 84/2026/AL nằm ở việc xác định hướng giải quyết đối với trường hợp pháp luật chưa quy định trực tiếp căn cứ chấm dứt việc nuôi con nuôi khi người nhận con nuôi là người độc thân chết. Án lệ nhấn mạnh yêu cầu xem xét bản chất của quan hệ nuôi con nuôi, tính chất nhân thân của quyền nhận nuôi con nuôi và quyền được nhận làm con nuôi, cũng như lợi ích tốt nhất của trẻ em trong quá trình giải quyết vụ việc dân sự. Việc vận dụng nguyên tắc pháp luật để giải quyết trường hợp chưa được quy định cụ thể giúp hạn chế những khoảng trống pháp lý có thể ảnh hưởng đến quyền lợi của người chưa thành niên.

Về ý nghĩa thực tiễn, án lệ là nguồn tham khảo quan trọng đối với Tòa án khi giải quyết các vụ việc có tình tiết tương tự, đặc biệt là trường hợp người nhận con nuôi độc thân qua đời, người con nuôi vẫn chưa thành niên và cha mẹ đẻ có nguyện vọng trực tiếp chăm sóc, nuôi dưỡng con. Khi xem xét những vụ việc này, Tòa án cần đánh giá đầy đủ hoàn cảnh thực tế, điều kiện chăm sóc của người đang đại diện cho trẻ, nguyện vọng của cha mẹ đẻ và các quyền cơ bản của trẻ em theo quy định pháp luật. Trên cơ sở đó, việc giải quyết phải hướng đến bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên, tránh để những hạn chế trong quy định pháp luật làm ảnh hưởng đến điều kiện sống, sự chăm sóc và phát triển của trẻ.

Như vậy, Án lệ số 84/2026/AL không chỉ đưa ra hướng giải quyết cho một vụ việc cụ thể mà còn góp phần định hướng áp dụng pháp luật trong thực tiễn xét xử đối với những trường hợp tương tự. Án lệ thể hiện yêu cầu kết hợp giữa việc tuân thủ quy định pháp luật hiện hành với việc vận dụng các nguyên tắc pháp lý có liên quan, đặc biệt là nguyên tắc bảo vệ quyền nhân thân và quyền lợi của trẻ em. Đây là cơ sở để việc giải quyết các tranh chấp, yêu cầu về nuôi con nuôi được thực hiện một cách toàn diện, phù hợp với hoàn cảnh thực tế và bảo đảm tốt hơn quyền, lợi ích hợp pháp của người chưa thành niên.

CÔNG TY LUẬT TNHH MAJOR CONSULTANTS 

Hotline: 0911.688.554

Email: congtyluatmajor@gmail.com

Địa chỉ: Phòng 2703A, Tòa Rox Tower, 136 Hồ Tùng Mậu, Phường Phú Diễn, Thành phố Hà Nội

Website: https://majorconsultants.vn